Tydzień Mózgu 2026 w Krakowie
pod hasłem „Fizjologiczne i patologiczne zmiany w mózgu: plastyczność, nowotwory, rytmika dobowa i sen”
23–28 marca 2026, godz. 17:00
Auditorium Maximum Uniwersytetu Jagiellońskiego, ul. Krupnicza 33
Program Tygodnia Mózgu 2026 w Krakowie
23 marca – Prof. dr hab. Elżbieta Pyza
Instytut Zoologii i Badań Biomedycznych UJ
Tytuł: „Okołodobowa plastyczność mózgu”
Rytmy dobowe w procesach komórkowych, fizjologicznych oraz w zachowaniu zwierząt i człowieka są wynikiem działania wewnętrznego (endogennego) zegara biologicznego zwanego okołodobowym zegarem biologicznym. Zegar ten, złożony z neuronów zegarowych, generuje okołodobowe oscylacje, które synchronizują się do dobowych oscylacji pod wpływem cyklicznych zmian światła i ciemności na Ziemi. Najłatwiej dostrzegalnym rytmem jest dobowy rytm snu i czuwania, który wyznacza porę aktywności i spoczynku u wszystkich gatunków zwierząt i u człowieka. Jednak nie tylko zachowanie zmienia się w ciągu doby, ale również aktywność naszego mózgu. Badania u zwierząt, u muszki Drosophila melanogaster i myszy wykazały, że dobowo zmienia się też liczba połączeń (synaps) pomiędzy neuronami (komórkami nerwowymi) oraz morfologia neuronów i komórek glejowych, które współpracują z neuronami. Dowodzi to dobowej reorganizacji mózgu sterowanej przez endogenny, okołodobowy zegar biologiczny, a zjawisko to zwane jest dobową plastycznością neuronalną. Zaburzenia dobowej plastyczności neuronalnej w wyniku działania światła w nocy, podróży transkontynentalnych, pracy zmianowej, wpływają na funkcjonowanie mózgu i mogą być przyczyną poważnych chorób, np. depresji i chorób nowotworowych.
23 marca – Prof. C. P. Kyriacou
Department of Genetics, University of Leicester, W. Brytania
Tytuł: “Biorhythms and health”
Life evolved over 3.5 billion years on a rotating planet with predictable cycles of light and dark, warmth and cold. Not surprisingly, all life that inhabits the surface of the planet and is exposed to these relentless environmental cycles shows 24-hour circadian (circa-about, diem-day) rhythms in behaviour, physiology and metabolism. These biorhythms exist in bacteria, fungi, plants and animals and they are endogenous, meaning they are genetically determined. The molecular basis of these biological clocks is conserved among animals so that the same molecules that make the fruitfly tick, also make humans tick. In the past 100 years humans have exposed themselves to artificial lighting environments that disrupt circadian physiology and can have serious negative consequences. We need to come to terms with how living in a “24/7” society is damaging both our physical and mental health.
24 marca – Prof. dr hab. Krzysztof Jóźwiak
Wydział Farmaceutyczny Uniwersytetu Medycznego w Lublinie
Tytuł: "Od endorfin po fentanyl, czyli 50 odcieni receptora opioidowego"
Endorfiny to grupa naturalnych neuropeptydów, które odpowiadają za tłumienie bodźców bólowych w układzie nerwowym oraz m.in. za odczucie euforii i relaksu. W naszym organizmie cząsteczki te aktywują receptory opioidowe, co z kolei indukuje obniżenie aktywności istotnych procesów wewnątrzkomórkowych w neuronach, w szczególności sensorycznych oraz w innych komórkach. Receptory opioidowe wzięły swoją nazwę od opium, wysuszonego soku mlecznego z niedojrzałych makówek maku lekarskiego. Opium i jego najważniejszy składnik morfina są znane ludzkości od co najmniej sześciu tysięcy lat, istnienie endorfin (czyli „endogennej morfiny”) naukowcy zaczęli odkrywać pięćdziesiąt lat temu. Natomiast dopiero od piętnastu lat świat nauki poznaje budowę molekularną samych receptorów, różnych ich podtypów czy konformacji. Podczas prezentacji wprowadzę słuchaczy w molekularny świat receptorów opioidowych, przedstawię sposoby ich wiązania się z cząsteczkami leków (morfina, nalokson, fentanyl czy naturalnymi endorfinami) oraz molekularny mechanizm aktywacji i przekazywania sygnału do wnętrza komórki. Będzie to podróż, w której chemia i biologia połączą się w fascynującą domenę biologii strukturalnej receptorów sprzężonych z białkiem G.
25 marca – Dr hab. Milena Damulewicz
Instytut Zoologii i Badań Biomedycznych UJ
Tytuł: „Sen – niedoceniany sprzymierzeniec w zachowaniu zdrowia i młodości”
Sen jest okresem obniżonej aktywności motorycznej, w trakcie którego występuje zmniejszona wrażliwość na bodźce sensoryczne. W tym czasie kora mózgowa jest mniej aktywna, zwalnia akcja serca, rytm oddychania i inne procesy fizjologiczne, dochodzi także do czasowej utraty świadomości. Śpiący organizm jest zupełnie bezbronny, narażony na ataki drapieżników, a jednak sen zaobserwowano u większości gatunków zwierząt, co sugeruje, że jest on ewolucyjnie korzystny. Badania wykazały, że jest to czas kiedy dochodzi do intensywnej regeneracji tkanek, uporządkowania nabytych informacji (tzw. konsolidacja pamięci) i przywrócenia prawidłowego funkcjonowania komórek. Z kolei niedobór snu, tzw. deprywacja powoduje wiele negatywnych skutków, począwszy od obniżonej koncentracji, zaburzenia odżywiania, po halucynacje, a nawet śmierć. Jakość snu zależy od wielu czynników, w tym takich, które możemy kontrolować, dlatego warto poznać tajniki snu i w prosty sposób poprawić funkcjonowanie swojego organizmu.
26 marca – Dr Aleksandra Domagalik‑Pittner
Centrum Badań Mózgu UJ
Tytuł: „Chronotyp, sen i mózg: Zmiany strukturalne i funkcjonalne w badaniach neuroobrazowych”
Chronotyp wpływa na to, w jakim rytmie działamy i kiedy nasza wydajność poznawcza osiąga szczyt. Powiązane jest to ściśle z wydajnością neuronalną, która zmienia się znacząco w ciągu dnia. Obrazowanie mózgu wykazuje, że wczesne i późne chronotypy różnią się pod względem łączności sieci uwagi oraz sieci stanu spoczynkowego. Wykazują one również różnice strukturalne w obszarach kontrolujących funkcje poznawcze, emocje i przetwarzanie sensoryczne – w tym w móżdżku, przednim zakręcie obręczy oraz hipokampie.
Niedobór snu wywiera drastyczny wpływ na pracę mózgu, co bezpośrednio przekłada się na nasze codzienne funkcjonowanie i samopoczucie. Nawet jednorazowa, ostra deprywacja snu (nieprzespana noc) zakłóca działanie rozległych sieci neuronalnych, upośledzając uwagę oraz funkcje wykonawcze. Z kolei przewlekłe niedosypianie prowadzi do narastających deficytów poznawczych, z których często nie zdajemy sobie sprawy. Badania neuroobrazowe ujawniają zmiany w strukturze istoty szarej – m.in. w wzgórzu, korze przedczołowej i hipokampie – a także zahamowanie procesów neurogenezy. Na poziomie molekularnym zbyt krótki sen upośledza mechanizmy oczyszczania mózgu z toksycznych produktów przemiany materii. Sprzyja to gromadzeniu się szkodliwych białek, które odgrywają kluczową rolę w rozwoju chorób neurozwyrodnieniowych, takich jak choroba Alzheimera czy Parkinsona.
Wszystkie te odkrycia dowodzą, że dostosowanie stylu życia do chronotypu oraz odpowiednia ilość snu nie są luksusem, lecz biologiczną koniecznością dla zachowania optymalnej struktury mózgu, jego funkcji i długoterminowego zdrowia. Zrozumienie tych zależności otwiera nowe drogi dla spersonalizowanego podejścia do edukacji, planowania pracy oraz zapobiegania pogorszenia funkcji poznawczych.
27 marca – Prof. dr hab. Jacek Jaworski
Międzynarodowy Instytut Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie
Tytuł: „Po co neurony zmieniają swój kształt?”
Złożony kształt (morfologia) komórek nerwowych (neuronów) jest ich najbardziej charakterystyczną cechą i odróżnia je od innych komórek naszego ciała. Różnorodność morfologii neuronów odzwierciedla ich przystosowanie do pełnienia określonych funkcji w układzie nerwowym zwierząt. W budowie komórek nerwowych wyróżnia się trzy podstawowe elementy: ciało komórki, dendryty i akson. Dendryty odpowiadają za odbiór informacji, natomiast akson za przekazywanie sygnałów do kolejnych neuronów. Miejscami kontaktu między aksonami a dendrytami są synapsy, w których informacja ulega przekształceniu z elektrycznej na chemiczną. Część neuronów wytwarza wyspecjalizowane wypustki dendrytyczne, tzw. kolce dendrytyczne, ułatwiające te połączenia. Morfologia neuronów kształtuje się w okresie rozwoju, kiedy aksony i dendryty są intensywnie tworzone i eliminowane w celu utworzenia właściwej sieci połączeń. Przez długi czas uważano, że osiągnięty kształt neuronów pozostaje niezmienny w życiu dorosłym. Obecnie wiadomo jednak, że także u dorosłych kolce dendrytyczne są stale przebudowywane, a dendryty mogą zmieniać swoją strukturę. Mechanizmy regulujące te procesy, szczególnie na poziomie całych drzewek dendrytycznych, pozostają wciąż słabo poznane. W trakcie wykładu omówię, co obecnie wiemy o zmianach kształtu neuronów w ciągu życia oraz ich znaczeniu dla funkcjonowania układu nerwowego, w tym uczenia się i pamięci.
28 marca – Prof. dr hab. Paweł Moskal
Instytut Fizyki im. Mariana Smoluchowskiego UJ
Tytuł: "Nowotwory mózgu – obrazowanie i leczenie"
Wielkim osiągnięciem i dobrodziejstwem współczesnej diagnostyki medycznej są metody obrazowania wnętrza człowieka bez interwencji chirurgicznych. Tomografia komputerowa i tomografia magnetycznego rezonansu umożliwiają diagnozowanie anatomiczne wnętrza człowieka. Pozytonowo Emisyjna Tomografia (PET) umożliwia wykonywanie obrazów pokazujących, jak funkcjonują komórki w organizmie człowieka. Diagnostyka PET polega na podawaniu pacjentowi farmaceutyku, w którym jeden z atomów jest promieniotwórczy i emituje pozytony. Pozyton jest cząstką antymaterii — ma takie właściwości jak elektron, tylko jego ładunek jest dodatni. Pozyton i elektron mogą utworzyć egzotyczny atom zwany pozytonium.
Organizator: Polskie Towarzystwo Przyrodników im. Kopernika
Współorganizatorzy: Uniwersytet Jagielloński, Instytut Farmakologii im. Jerzego Maja PAN w Krakowie, Komitet Neurobiologii PAN
Sponsorzy: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego – Program Wektory Nauki, projekt nr WNK/SN/0440/2025/01.
Komitet Organizacyjny: prof. dr hab. Elżbieta Pyza, prof. dr hab. Irena Nalepa, mgr Dorota Kłyś, dr Jakub Dymek
Projekt: „Tydzień Mózgu w Krakowie 2026 pod hasłem: Fizjologiczne i patologiczne zmiany w mózgu: plastyczność, nowotwory, rytmika dobowa i sen”
finansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Programu Wektory Nauki.
Numer projektu: WNK/SN/0440/2025/01
29 marca Dzień Mózgu 2026 dla młodzieży, on-line, pt. „O wielkich zadaniach maleńkich cząsteczek”. Szczegóły wydarzenia oraz linki do wykładów dostępne są na stronie:
